ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଭଗବାନ ଶିବ ଓ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିବାହ ମହୋତ୍ସବ । ବିଶେଷ କରି ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଏହି ଯାତ୍ରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୂମଧାମରେ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବୀୟ ରୀତିନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ । ସମ୍ବଲପୁର,ବରଗଡ଼,ବଲାଙ୍ଗୀର,ଜୟପାଟଣା,ରାଉରକେଲା,ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର,ପଦ୍ମପୁର,ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ଅଞ୍ଚଳରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ପାଳିତ ହେଉଛି ।
ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ସବ ସମସ୍ତ ରୀତିନୀତିରେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ରୀତିନୀତି ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଆମେ ପ୍ରୟାସ କହୁଛୁ ।
ଥାଳି ଉଠା ନୀତିରୁ ଉତ୍ସବର ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ, ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏହି ପ୍ରଥମ ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ,ଯାହା ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭକୁ ସୂଚାଇଥାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କନ୍ୟା ପିତାମାତା ଚୟନ କରାଯାଏ ଏହି ଦିନ ସମାଜରୁ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମାନବ ପିତାମାତା ଯେଉଁମାନେ କନ୍ୟାଦାନ କରିବେ ଚୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ଗଣ୍ଠିଲି ଫିଟା ବା ଗାନ୍ଥଲି-ହିଟା ନୀତି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟତମ । ସମ୍ପର୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ନୀତି ବିବାହର କିଛି ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଗତ ବର୍ଷର କନ୍ୟା ପିତାମାତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଥିବା ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ରୀତିମତ ଭାବେ ଶେଷ କରାଯାଏ ।ଏହା ପରେ ମାଆ ପାର୍ବତୀ ନୂତନ ଭାବେ ମନୋନୀତ ହୋଇଥିବା କନ୍ୟା ପିତାମାତାଙ୍କ ଘରକୁ ବିବାହ ପାଇଁ ବିଜେ କରନ୍ତି ।
ପତରପେଣ୍ଡି ବା ନିର୍ବନ୍ଧ କନ୍ୟା ଖୋଜା ପ୍ରସ୍ତାବ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ବରପକ୍ଷର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ‘ସପ୍ତଋଷି’ ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କ ପରିବାର କନ୍ୟା ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ନିର୍ବନ୍ଧ ସମ୍ପନ୍ନ ପରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଆଲୋଚନା ପରେ ବିବାହ ସ୍ଥିର ହୁଏ । ବରପକ୍ଷରୁ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଶାଢ଼ୀ, ଚୁଡ଼ି, ସିନ୍ଦୂର ଓ ସରଗି ପତ୍ର ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ ।
ଗୁଆଗୁଣ୍ଡା ବା ହନୁମାନ ନିଉତା ଦେବ ନିମନ୍ତ୍ରଣ: ଏହା ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀର ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପରମ୍ପରା । ଭଗବାନ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବିବାହର ମୁଖ୍ୟ ଦୂତ କରାଯାଇଥାଏ ।
ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଶୋଭାଯାତ୍ରା: ଶୋଭାଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ହନୁମାନ ନଗରର ସମସ୍ତ ଦେବାଦେବୀ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଯୋଗଦେବା ପାଇଁ ଗୁଆ ଓ ହଳଦୀ ଗୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ।
ମହାଦେବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ହଳଦୀ କୁଟା ଶାହୀ ସ୍ନାନ: ବିବାହ ଦିନ ସକାଳେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ବିଶେଷ ଅଭିଷେକ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାର କରାଯାଏ ।
ମାନବୀୟ ରୀତି: ସାଧାରଣ ବାହାଘର ପରି ପ୍ରଭୁ ଶିବ ଏବଂ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳକୃତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହଳଦୀ ଲଗାଯାଏ ।
ବରଯାତ୍ରୀ ବା ବାରାତ୍ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଭବ୍ୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା: ବିବାହ ରାତିରେ ଭଗବାନ ଶିବ ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ ବିମାନ ବା ପାଲିଙ୍କିରେ ବର ସାଜି କନ୍ୟା ଗୃହ ଅଭିମୁଖେ ବାହାରନ୍ତି ।
ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ନେତୃତ୍ୱ: ଏହି ବରଯାତ୍ରୀ ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ଆଗରେ ଭଗବାନ ନୃସିଂହ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି । ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାରମ୍ପରିକ ଲୋକନୃତ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଓ ଆତସବାଜି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ । ଦିବ୍ୟ ବିବାହ ଓ କନ୍ୟାଦାନ ବୈଦିକ ବିବାହ: କନ୍ୟା ପିତାମାତାଙ୍କ ଘରେ ବରଯାତ୍ରୀ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ପାରମ୍ପରିକ ବୈଦିକ ରୀତିରେ ବିବାହ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ମହାପୁଣ୍ୟ: କନ୍ୟାଙ୍କର ମାନବ ପିତାମାତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ହାତରେ ସମର୍ପଣ କରି ‘କନ୍ୟାଦାନ’ କରନ୍ତି ।
ଯୁଗଳ ଦର୍ଶନ ଓ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ନଗର ପରିକ୍ରମା: ବିବାହ ପରଦିନ ନବଦମ୍ପତି ଭଗବାନ ଶିବ ଏବଂ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଏକାଠି ହୋଇ ସୁସଜ୍ଜିତ ପାଲିଙ୍କିରେ ନଗର ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ: ସହରବାସୀ ଏହି ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଭକ୍ତିପୂତ ପ୍ରଣାମ ଜଣାନ୍ତି ଓ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି । ଶେଷରେ ପ୍ରଭୁ ଓ ମାତା ନିଜ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହ ଯାତ୍ରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀର ଏହି ପରମ୍ପରା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଧି ନୁହେଁ, ସମାଜରେ ଭାତୃଭାବ,ସୁସମ୍ପର୍କ,ଆତ୍ମୀୟତା,ଭାଇଚାରା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକତା ବଜାୟ ରଖିବାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ।
ଜଗମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ,ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପାଦକ, ଜନମତ ନ୍ୟୁଜ
